Van'da İlk Gazete Yayın Hayatına Devam Ediyor…

Van Gazetesi imtiyaz sahibi(Şu anki resmi sahibi) Sayın, Hikmetullah Yetkin gazetesinin araştırmalarını basına sundu. Yetkin, 'Kaynakların ve araştırmaların sonucunda gazetemizin 1899 yılında basım hayatına başlamıştı. O zamanki şartların kısıtlı olmasına rağmen gazete büyük devrimler atlatarak bu güne kadar tarihini sürdürmeye devam etti. Van'da basını oldukça arşivleyen ve araştıran, Yüzüncü Yıl Üniversitesine ve Edebiyat Fakültesinde görev yapan Sayın, Yrd. Doç. Dr. Abdulaziz KARDAŞ beyefendiye teşekkürlerimi sunarım.'dedi.

BASIN TARİHÇEMİZ Sayın, Yrd. Doç Dr. Abdulaziz KARDAŞ Beyefendinin araştırmalarına göre, Osmanlı Devletinin son döneminde Van Gazetesini şöyle kaleme almıştır. “Osmanlı Devleti’nde basın faaliyetleri İstanbul ve büyük merkezlerde yoğunlaşmıştı. Bu nedenle merkez ile taşra arasında yaşanan sorunlar ve idari aksaklıklardan merkezde ve ülkenin diğer kesimlerinde yaşayanlar haberdar olmamaktaydı. Tanzimat Dönemi’nde başlatılan yenilikler çerçevesinde vilayetlerde valilerin denetiminde vilayet matbaaları açılmıştı. Bu matbaalarda resmi vilayet gazetelerinin basılmasıyla basın faaliyetleri devletin bütün kesimlerine yayılmaya başlamıştı. Basın faaliyetlerinin taşraya yayılmasıyla birlikte, stratejik konumu ve buradaki Ermeni azınlığının propagandalarına karşı Müslüman halkın sesi olması amacıyla Van Vilayeti’nde de “vilayet matbaası” kurulmuş ve “Van” gazetesi adıyla resmi vilayet gazetesi yayınlanmaya başlanmıştı. II. Meşrutiyet Dönemi’ne kadar yayınlanan bu gazete Van’ın sorunları ve bunların çözümü konusunda yayınlara ağırlık vermişti. Meşrutiyet’in getirdiği basın özgürlüğünden yararlanan bazı Osmanlı vatandaşları, Van’da Türkçe, Kürtçe ve Ermenice yayın yapacak “İttihat” ve “Mebde-i Feyz” isimli gazeteler çıkarmak için girişimlerde bulunmuşlardı. Van’da ayrıca Ermeniler tarafından propaganda amaçlı çıkarılan Vandoseb ve Aşhadank gazeteleri de faaliyet göstermekteydi. Bu gazetelerin zararlı yayınlarına engel olmak ve Müslüman halkın hak ve hukukunu korumak amacıyla Van Valisi Tahsin (Uzer) Bey’in teşvik ve desteğiyle “Çaldıran” gazetesi yayınlanmıştı. Çaldıran, bütün maddi imkânsızlıklar ve Ermenilerin baskılarına rağmen 1915’e kadar yayın faaliyetlerini sürdürmüştü. Van’ın Ermeni ve Rus işgaline uğramasıyla gazetenin çıkarıldığı matbaa yakılmıştı. Böylece gazetenin yayın hayatı sona ermişti.” Van’da İlk Basın Çalışmaları ve Van Gazetesi   “Van’da varlığı bilinen ilk yerel gazete, Haziran 1855’te MkrtichKhrimian (MıgırdıçHrimyan) adlı bir Ermeni din adamı tarafından çıkarılan “Van Kartalı” (ArtsviVaspurakan -TheEagle of Vaspurakan)’dır. Khrimian, Ocak 1858’den itibaren gazeteyi Van Gölü yakınlarındaki Varak Manastırı’ndan (Yedikilise) çıkarmaya devam etmişti. Taşrada çıkan ilk Ermeni gazetesi olan Van Kartalı, beş yıl kadar süren yayın hayatı boyunca Ermenileri sürekli olarak isyana teşvik etmişti. 1863’te Muş piskoposluğuna atanan Khrimian, matbaasını Van’dan Muş’a taşıyarak bu defa Muş Kartalı  adlı gazeteyle çalışmalarını sürdürmüştü14. Bölgede Ermeniler tarafından çıkarılan bölücü yayınların sayısında zamanla artış olmuş ve bunlar geniş bir kitleyi etkilemeye başlamıştı. Bu tür yayınların zararlı etkilerini önlemek isteyen Türk aydınlarının basınla ilgilenmesinde azınlık basını etkin bir rol oynamıştı. Van’da çıkarılan “Van” gazetesi de bu düşüncenin bir ürünü olmuştu. Gazetenin çıkarılması Anadolu’nun aydınlatılması ve kalkındırılması fikrinin devamı olarak değerlendirmek gerekmektedir. Van’ın Türk kültürünü koruyan bir vilayet konumunda bulunması, İran sınırına yakınlığı, buradaki ayrılıkçı Ermenilerin faaliyetleri ile askeri-stratejik bir merkez olması gibi nedenlerle burada bir resmi vilayet gazetesinin çıkarılması zorunluluğu hissedilmişti. Bu nedenlerden dolayı 1892’de haftalık ve dört sayfa halinde resmi “Van” vilayet gazetesi çıkarılmıştı. Türkçe yayınlanan gazete, Hükümet Konağı civarında bulunan Vilayet Matbaası’nda çıkarılmaktaydı. Türk Tarihi açısından son derece önemli olan bu gazetenin sadece bir sayısı günümüze ulaşmıştır. Elimizde bulunan bu sayı gazetenin yayın hayatının yedinci yılında çıkarılan 191. sayısıdır. 13 Kasım 1899 pazartesi gününe ait olan bu sayının logosunun sağ kısmında şunlar yazılıdır: “Bir senelik bedeli 3 adet Sim Mecidi, altı aylık 30 kuruştur. Taşradaki müşteriler için bir seneliğine 12, altı aylığına 6 kuruş posta ücreti zam olunur. İlânatın beher satırından birinci defası için 2, tekrarı halinde 1 kuruş alınır”. Gazete isminin solunda “İhtarat” başlığı altında,“ilim ve fünun ve umur-ı nafiaya müteallik ve gazetelerin mesleğine muvafık olan asar kabul olunur. Gönderilecek evrakın derc olunup olunmamasında veya tehirinden idare mesul olmaz”. Gazete başlığının altında; “Nüshası 50 para, haftada bir neşr olunur” yazılıdır. Gazete muhteva bakımından tamamıyla mahalli gazete niteliğindeydi. 1906’da bu gazetenin çıkarıldığı Vilayet Matbaası’nın müdürü Şükrü Bey’di. Van Gazetesi, şehrin ve çevresinin olaylarını tetkik etmiş ve yayınlandığı dönemde diğer Osmanlı basınından da alıntılar yaparak, halkı bilgilendirme ve eğitme amacı gütmüştü. Bunun yanında gazete Van’ın gelişmesi ile ilgili ziraat, ticaret gibi bir takım hususlara ilişkin ilginç değerlendirmeleri de içermekteydi. Demek ki daha 1890’larda Van’da kitap ve gazete basabilecek mükemmel bir matbaa bulunmaktaydı. Doğu Anadolu’nun önemli kültür merkezlerinden biri durumunda olan Van’da yoğun bir yayın hayatı olmalıydı. Ancak ne yazık ki bu matbaada basılan gazete ve kitapların ekseriyetinin Ermeni katliamı sırasında şehirle birlikte yakılmış olması kuvvetle muhtemeldir. Araştırmalarımız sırasında Van’da yeterli sayıda esere rastlayamayışımızın en önemli sebebinin bu olduğu düşünülmektedir.” Sonuç “Osmanlı Devleti’nin son döneminde basın faaliyetleri İstanbul ve büyük merkezlerde yoğunlaşmıştı. Tanzimat’la başlatılan yenilik hareketleriyle vilayetlerde matbaalar açılmış ve basın faaliyetleri ülkenin her tarafına yayılmıştı. Böylece merkezle taşra arasında yaşanan iletişim kopukluğu giderilmiş ve olumsuz gelişmelere karşı halkın birlikte ve milli menfaatleri koruyucu şekilde hareket etmesi sağlanmıştır. Taşrada yer alan Van’da da vilayet matbaası kurulmuş ve burada ilk başta resmi vilayet gazetesi formatında “Van” gazetesi çıkarılmıştı. Gazete Van’ın sorunları ve bunların çözümü konusunda yayınlara ağırlık vermişti. II. Meşrutiyet’in ilanından sonra getirilen basın özgürlüğünden yararlanan bazı Osmanlı vatandaşları, Van’da Türkçe, Kürtçe ve Ermenice yayın yapacak “İttihad” ve “Mebde-i Feyz” isimli gazeteler çıkarmak için girişimlerde bulunmuşlardı. Bu dönemde Van’da ayrıca Ermeniler tarafından propaganda amaçlı çıkarılan Vandoseb ve Aşhadank gazeteleri de faaliyet göstermekteydi. Van’da Ermenilerin matbaalar kurarak kendi dillerinde gazete çıkarmaları Osmanlı’nın azınlıklara tanıdığı hak ve özgürlükleri göstermesi açısından önem taşımaktaydı. Ancak Ermeniler çıkarmış oldukları gazeteleri kullanarak, halkı Osmanlı Devleti’ne karşı kışkırtmaya çalışmıştı. Ermeni gazetelerinin zararlı yayınlarına karşı ve Müslüman halkın hak ve hukukunu korumak amacıyla Van Valisi Tahsin (Uzer) Bey’in teşvik ve desteğiyle “Çaldıran” gazetesi yayınlanmıştı. Çaldıran, bütün maddi imkânsızlıklar ve Ermenilerin baskılarına rağmen 1915’e kadar yayın faaliyetlerini sürdürmüştü. Çaldıran, çıkarıldığı dönemde yöre halkını bilgilendirme ve eğitmenin yanı sıra Ermeni emelleri ve propagandalarına karşı uyanık tutmuştu. Böylece bütün imkânsızlıklara rağmen Van’da basın faaliyetleri yürütülmüş ve kamuoyu oluşturulmaya çalışılmıştı.”dedi. Kaynakça: Crosscheck, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yrd. Doç. Dr. Abdulaziz KARDAŞ, Yüzüncü Yıl Üniversitesi resim arşivi, Ankara, İstanbul, Van Vilayet Gazetesi,   Ek: 1)Van Gazetesi, 13 Kasım 1899. Ek: 2)Van Gazetesi, 1939. Ek: 3)Van Gazetesi, 1939 Ek: 4)Van Gazetesi, 1939. Ek: 5)Van Gazetesi, 1939.